چشمانداز راهبرد ترانزیتی ایران و فرصتهای منطقهای در روسیه: اجلاس بینالمللی حملونقل مسکو
برای ایران، اجلاس بینالمللی حملونقل در مسکو و موارد مشابه نه تنها یک فرصت اقتصادی و ترانزیتی است، بلکه یک نقطه عطف راهبردی در تعریف جایگاه کشور در شبکههای بزرگ حملونقل و تجارت جهانی محسوب میشود.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی دیارمیرزا، سعید خاوری نژاد کارشناس حوزه اوراسیا در یاداشتی نوشت:
اجلاس بینالمللی حملونقل که از ۲۱ تا ۲۵ آگوست در شهر مسکو برگزار خواهد شد، یک رویداد مهم جهانی در حوزه حملونقل، مدیریت شهری و ترانزیت بینالمللی به شمار میآید. این اجلاس در مرکز وضعیت شهر مسکو برگزار میشود و سازماندهی آن را اداره حملونقل و توسعه زیرساختهای جادهای مسکو با همکاری اداره روابط اقتصادی خارجی و بینالمللی (DEFIC) بر عهده دارد. انتخاب مسکو بهعنوان میزبان این رویداد، نشاندهنده جایگاه ویژه این شهر در عرصه سیاستگذاریهای حملونقل و تلاش برای تبدیلشدن به یک مرکز اصلی دیپلماسی شهری در سطح بینالمللی است.
این اجلاس نهتنها یک بستر تخصصی برای بررسی آینده جابهجایی شهری است، بلکه نمادی از نگاه روسیه به تقویت همکاریهای بینالمللی در زمینه زیرساختها، حملونقل و ترانزیت به شمار میرود. بدین ترتیب، اجلاس مسکو را میتوان هم یک رویداد علمی – فناورانه و هم یک پلتفرم سیاستی – اقتصادی دانست که پیامدهای آن میتواند در سطح منطقهای و جهانی اثرگذار باشد.
یکی از ویژگیهای مهم این اجلاس، تنوع و سطح بالای شرکتکنندگان آن است. بیش از ۱۵۰ مهمان خارجی از کشورهای مختلف در این رویداد حضور خواهند داشت. شرکتکنندگان شامل شهرداران کلانشهرها، وزرای حملونقل و توسعه دیجیتال، مدیران صنایع بزرگ حملونقل و فناوری، کارشناسان حوزه زیرساخت و نمایندگان برجسته جامعه علمی هستند.
این ترکیب متنوع نشان میدهد که مسائل حملونقل و ترانزیت، صرفاً موضوعات فنی یا شهری نیستند، بلکه ارتباط تنگاتنگی با سیاست، اقتصاد و حتی امنیت ملی کشورها دارند. مشارکت همزمان سیاستگذاران، بخش خصوصی و جامعه علمی میتواند زمینهای برای همافزایی ایجاد کند و مسیر طراحی راهکارهای جامع و بلندمدت را هموار نماید.
اهداف و محورها
اجلاس بینالمللی حملونقل در مسکو با اهداف متعددی طراحی شده است. نخستین هدف، شناسایی روندهای نوظهور در حملونقل است؛ روندهایی همچون توسعه سامانههای هوش مصنوعی، خودروهای خودران، حملونقل اشتراکی و دیجیتالیسازی گسترده خدمات. این روندها میتوانند آینده جابهجایی شهری را بهکلی متحول کنند.
هدف دوم، تبادل تجربههای بینالمللی است. شهرها و کشورها هر یک با شرایط متفاوتی درگیر مشکلات حملونقل هستند و بررسی راهحلهای موفق میتواند به الگوبرداری برای دیگر کشورها کمک کند.
سومین هدف اجلاس، تقویت همکاریهای میانشهری و منطقهای است. ایجاد شبکهای از ارتباطات میان مدیران شهری، وزرا و پژوهشگران میتواند زمینه را برای همکاریهای پایدار و پروژههای مشترک فراهم آورد.
چهارمین هدف، ایجاد فرصتهای سرمایهگذاری و تجاری در حوزه حملونقل و زیرساختهاست. تعامل میان بخش دولتی و خصوصی میتواند منجر به شکلگیری پروژههای بزرگ فراملی شود.
پنجمین هدف، ارتقای سیاستهای شهری با تمرکز بر بهبود کارایی سیستمهای حملونقل، کاهش هزینهها و افزایش کیفیت زندگی شهروندان است.
پیامدهای اجلاس برای شرکای روسیه بهویژه ایران
برگزاری اجلاس بینالمللی حملونقل در مسکو، صرفاً یک رویداد داخلی برای روسیه نیست، بلکه پیامی ژئوپلیتیکی و اقتصادی به شرکای خارجی این کشور دارد. این اجلاس میتواند مسیرهای جدیدی از همگرایی اقتصادی و ترانزیتی را فعال کند. برای کشورهای همکار، از جمله ایران، چنین رویدادی بستری برای تعامل مستقیم با تصمیمسازان روسی و شبکهسازی با سایر بازیگران جهانی فراهم میآورد. به بیان دیگر، این اجلاس را میتوان نوعی «دیپلماسی حملونقل» دانست که فرصت حضور فعال در روند بازطراحی نقشه تجاری اوراسیا را به شرکای نزدیک روسیه میدهد.
ایران، بهدلیل موقعیت جغرافیایی منحصربهفرد و حضور در قلب کریدور بینالمللی شمال – جنوب (INSTC)، بیش از هر کشور دیگری میتواند از همکاریهای ترانزیتی با روسیه بهرهمند شود. با توجه به اینکه کریدور بینالمللی شمال – جنوب از روسیه آغاز و از طریق ایران به هند متصل میشود، ایران میتواند خود را بهعنوان گلوگاه اصلی انتقال کالا تثبیت کند. این موقعیت راهبردی، فرصتی برای افزایش سهم ایران از هزینههای ترانزیتی و تبدیلشدن به یک بازیگر کلیدی در تجارت منطقهای فراهم میآورد. همچنین اجلاس مسکو میتواند به عنوان سکویی برای جذب سرمایهگذاری روسیه در زیرساختهای ریلی و ترانزیتی ایران عمل کند؛ از جمله پروژههای مهمی مانند خط قزوین – رشت – آستارا که بخش حیاتی کریدور شمال – جنوب محسوب میشود و اتصال مستقیم ریلی ایران به آذربایجان و روسیه را تضمین میکند. این همکاریها علاوه بر تقویت زیرساختها، امکان تنوعبخشی به مبادی تجاری ایران و گسترش بازارهای صادراتی در آسیای مرکزی، قفقاز و اروپا را فراهم میآورد و وابستگی به مسیرهای سنتی را کاهش میدهد.
از سوی دیگر، با توجه به رشد اهمیت حملونقل چندوجهی (دریا – ریل – جاده)، ایران میتواند از ظرفیت بنادر جنوبی خود مانند چابهار و شهید رجایی برای اتصال به شبکه ریلی داخلی و سپس به روسیه بهرهبرداری کند. حضور فعال ایران در چنین اجلاسهایی همچنین قدرت چانهزنی کشور در مناسبات بینالمللی را افزایش میدهد و جایگاه راهبردی ایران در ترانزیت منطقهای را پررنگتر میکند. این موضوع میتواند در تعاملات با روسیه، اتحادیه اقتصادی اوراسیا و حتی کشورهای اتحادیه اروپا انعکاس مثبت و فرصتهای جدید اقتصادی ایجاد کند و مسیر ایران را به سمت تبدیل شدن به مرکز ثقل ترانزیت اوراسیا هموار سازد.
ظرفیتهای ترانزیتی روسیه و ایران
روسیه یکی از گستردهترین و متنوعترین زیرساختهای ترانزیتی جهان را در اختیار دارد و همین موضوع آن را به یک قطب کلیدی در تجارت و لجستیک بینالمللی تبدیل کرده است. قلمرو وسیع روسیه توسط شبکهای گسترده اما نامتوازن از زیرساختهای ترانزیت پوشش داده شده است. سیستم جادهای این کشور، که برای اتصال داخلی حیاتی است، بیش از ۱.۵ میلیون کیلومتر را در بر میگیرد. البته بخش کوچکی از آن، تقریباً ۵۰,۰۰۰ کیلومتر، را بزرگراههای فدرال تشکیل میدهند و تنها ۲,۰۰۰ کیلومتر از آن، جادههای مدرن با سرعت بالا مانند M-11 “نوا” هستند. شبکه ریلی روسیه، با طولی بیش از ۸۵,۵۰۰ کیلومتر، یکی از بزرگترینهای جهان است. حدود ۴۳,۰۰۰ کیلومتر از این شبکه برقی شده است که آن را به طولانیترین سیستم الکتریکی شده در جهان تبدیل کرده و سالانه بیش از ۱.۲ میلیارد تن بار را جابهجا میکند. در زمینه سفرهای هوایی، این کشور دارای بیش از ۲۰۰ فرودگاه با خدمات تجاری است که تنها فرودگاههای شرمتیوو و داموددودو مسکو، مجموعاً سالانه میزبان بیش از ۸۰ میلیون مسافر هستند و امکان پروازهای داخلی و ارتباطات بینالمللی را فراهم میکنند.
در کنار این، روسیه با برخورداری از بیش از ۳۷ هزار کیلومتر خط ساحلی و دهها بندر مهم، از جمله سنپترزبورگ، نووروسیسک، مورمانسک و ولادیواستوک، دسترسی گستردهای به اروپا، خاورمیانه و آسیا دارد و نقش محوری در تجارت دریایی ایفا میکند. ظرفیت ترانزیت دریایی روسیه، انعکاسدهنده موقعیت ژئوپلیتیک و وابستگی شدید اقتصاد آن به صادرات منابع است. مجموع حجم بارگردانی سالانه در بنادر این کشور از ۸۴۰ میلیون تن فراتر میرود. بندر نووراسییسک در دریای سیاه، بزرگترین بندر روسیه، به تنهایی سالانه بیش از ۱۴۷ میلیون تن کالا (عمدتاً نفت و غلات) را مدیریت میکند. بنادر راهبردی دیگر شامل اوسْت-لوگا در دریای بالتیک (با ۱۰۳ میلیون تن)، دریای سیاه و حوضه قطب شمال، جابجایی سالانه ۸۴۰ میلیون تن کالا را تسهیل میکنند. یک اولویت ملی کلیدی، توسعه «مسیر دریایی شمالی» در امتداد سواحل قطب شمال است که حجم حملونقل آن با رشدی انفجاری از تنها ۴ میلیون تن در سال ۲۰۱۵ به بیش از ۳۴ میلیون تن در سال ۲۰۲۲ رسیده است و دستیابی به این رقم با ناوگان بیهمتای ۴۰ کشتی یخشکن اتمی و دیزلی ممکن شده است. همچنین، شبکه آبراههای داخلی به طول ۱۰۲,۰۰۰ کیلومتر، از جمله سیستم حیاتی رود ولگا، سالانه بیش از ۱۰۰ میلیون تن بار را حمل میکند. در کنار اینها، شبکه بینظیر خطوط لوله را نمیتوان نادیده گرفت: شبکه یکپارچه تأمین گاز به طول ۱۷۵,۰۰۰ کیلومتر و خطوط لوله نفت به طول ۵۰,۰۰۰ کیلومتر، که شریانهای حیاتی اقتصاد متکی به انرژی روسیه محسوب میشوند.
مجموعه این ظرفیتهای ریلی، جادهای، دریایی، هوایی و انرژی، روسیه را به یک پل راهبردی در اوراسیا تبدیل کرده است؛ بهگونهای که میتواند کالا، انرژی و مسافر را میان قارهها جابهجا کند و همزمان قدرت ژئوپلیتیکی و نفوذ اقتصادی خود را در عرصه اتصال جهانی افزایش دهد.
در مقابل، ایران با برخورداری از موقعیت ژئوپلیتیکی منحصر بهفرد در تقاطع آسیای مرکزی، قفقاز، خلیج فارس و دریای عمان، دارای زیرساختهای متنوع حملونقل و ترانزیتی است که آن را به حلقهای حیاتی در کریدورهای بینالمللی تبدیل میکند. شبکه ریلی ایران با بیش از ۱۴ هزار کیلومتر طول بخش مهمی از جابهجایی بار و مسافر داخلی و منطقهای را پوشش میدهد و پروژههای در حال تکمیل مانند خط ریلی قزوین – رشت – آستارا و چابهار – زاهدان ظرفیت اتصال ایران به کریدور شمال – جنوب و شرق – غرب را تقویت میکند. در حوزه جادهای، ایران دارای بیش از ۲۲۰ هزار کیلومتر راه شامل آزادراهها، بزرگراهها و جادههای ترانزیتی است که امکان اتصال زمینی به کشورهای همسایه و فراتر از آن را فراهم میآورد. همچنین، با داشتن بیش از ۲۰ بندر تجاری مهم از جمله بندر شهید رجایی در خلیج فارس و بندر چابهار در دریای عمان، ایران توانسته جایگاه خود را در تجارت دریایی منطقهای و بینالمللی تثبیت کند. افزون بر این، وجود بیش از ۶۰ فرودگاه فعال از جمله فرودگاه بینالمللی امام خمینی (ره) در تهران، به همراه دهها گمرک مرزی در مرزهای زمینی و دریایی، امکان تسهیل ترانزیت کالا میان شرق و غرب و شمال و جنوب را فراهم میسازد. ترکیب این زیرساختها ظرفیت ایران را برای ایفای نقش بهعنوان گلوگاه ترانزیتی اوراسیا و خلیج فارس بهطور چشمگیری افزایش داده است.
جمعبندی
برای ایران، اجلاس بینالمللی حملونقل در مسکو و موارد مشابه نه تنها یک فرصت اقتصادی و ترانزیتی است، بلکه یک نقطه عطف راهبردی در تعریف جایگاه کشور در شبکههای بزرگ حملونقل و تجارت جهانی محسوب میشود. حضور فعال در این اجلاس و موارد مشابه، امکان تثبیت نقش ایران بهعنوان مرکز ثقل ترانزیت منطقهای و پیونددهنده مسیرهای شمال – جنوب و شرق – غرب را فراهم میآورد.
با توجه به ژئوپلیتیک کریدورها، از جمله ابتکار کمربند و جاده چین و کریدور میانی، نقش ایران در کریدور بینالمللی شمال – جنوب، کریدور اسلامآباد – تهران – استانبول (ITI)، شاخه جنوبی کریدور حمل و نقل اروپا – قفقاز – آسیا (TRACECA)، کریدور چابهار، کریدور سهجانبه ترکیه – ایران – قطر، کریدور شرق – غرب، کریدور قرقیزستان – تاجیکستان – افغانستان – ایران (KTAI) و کریدور محور شرق ایران باید مورد توجه بیشتری قرار بگیرد.
ایران در موقعیتی راهبردی قرار دارد که میتواند با درک فرصتها، همزمان سهم خود در تجارت منطقهای و بینالمللی را افزایش دهد و جایگاه خود را بهعنوان مسیر اصلی اتصال اوراسیا به خلیج فارس و دریای عمان تثبیت کند.
حضور فعال ایران در چنین اجلاسهایی به معنای توانایی کنترل و هدایت جریانهای ترانزیتی است. ایران میتواند با تقویت زیرساختهای ریلی و جادهای، توسعه بنادر راهبردی و ایجاد مراکز لجستیکی، از ظرفیتهای بالقوه خود در حملونقل چندوجهی (دریا، راهآهن، جاده) به بهترین شکل بهرهبرداری کند. این امر همچنین ایران را در مذاکرات بینالمللی و دیپلماسی اقتصادی به یک شریک قدرتمند تبدیل میکند و امکان چانهزنی مؤثرتر در تعامل با روسیه، اتحادیه اقتصادی اوراسیا و کشورهای منطقه را فراهم میآورد.
در نهایت، فعال بودن ایران در کریدورهای بینالمللی به معنای آن است که کشور نه تنها به عنوان مسیر ترانزیتی، بلکه به عنوان گره حیاتی شبکه حملونقل و تجارت اوراسیا شناخته شود. این موقعیت، فرصتهای جدید سرمایهگذاری، توسعه اقتصادی و ارتقای نفوذ ژئوپلیتیک را برای ایران به همراه خواهد داشت و مسیر را برای همکاری پایدار و بلندمدت با روسیه و سایر شرکای منطقهای و جهانی هموار میکند.
دیدگاه