آیا بیت کوین میتواند جایگزین مناسبی برای پول ملی ایران شود؟
این مقاله با بررسی کاربردها، مزیتها، چالشها و پیامدهای احتمالی جایگزینی بیتکوین با ریال، به پرسش «آیا بیتکوین قابلیت جایگزینی رسمی با پول ملی ایران را دارد؟»
بحران اقتصادی طولانیمدت در ایران، ناشی از تحریمها و بیثباتی ارزی، زمینه رشد علاقهی عمومی به رمزارزهایی مانند بیتکوین را فراهم کرده است. این مقاله با بررسی کاربردها، مزیتها، چالشها و پیامدهای احتمالی جایگزینی بیتکوین با ریال، به پرسش «آیا بیتکوین قابلیت جایگزینی رسمی با پول ملی ایران را دارد؟» پاسخی عمیق ارائه میدهد.
پیشزمینه کاربرد بیت کوین در ایران
ایران از اواخر دهه ۹۰ با شدتگرفتن تحریمهای بینالمللی روی نفت، شاهد گرایش فزاینده شهروندان و حتی دولت به رمزارزها بوده است. قانونگذاری استخراج بیت کوین از سال ۲۰۱۹ قانونی شد، اما تعرفههای انرژی سنگین باعث رشد استخراج زیرزمینی شد . بر اساس گزارش چینآنالایسس (Chainalysis)، گردش سرمایه رمزارز توسط ایرانیان در سال ۲۰۲۴ به حدود ۴.۱۸ میلیارد دلار رسید که افزایشی ۷۰ درصدی نسبت به سال قبل بود.
در عین حال، تحقیقات نشان میدهد حدود ۲۵ درصد از جمعیت ایران یا مالک رمزارز هستند یا از آن استفاده میکنند که همین امر باعث افزایش قیمت بیت کوین در دراز مدت میشود.
مزایای احتمالی جایگزینی با بیت کوین
در ادامه به مزایای بیت کوین میپردازیم:
الف) محافظت در برابر تورم
ریال ایران از سال ۲۰۱۸ بیش از ۹۰ درصد ارزش خود را از دست داده است. این وضعیت باعث شده مردم به رمزارزهایی که ارزششان با دلار یا بازار جهانی مرتبط است گرایش پیدا کنند تا ارزش داراییشان حفظ شود .
ب) عبور از موانع مالی بینالمللی
سختگیریهای ارزی و مشکلات مبادلات خارجی ایران باعث استفاده از بیتکوین برای پرداختهای فرامرزی شده است.
ج) استقلال از زیرساختهای مشکلدار
عدماعتماد به سیستم بانکی داخلی که مکرراً با قطعی برق و مشکلات اقتصادی مواجه میشود، انگیزهای قوی برای پذیرش بیتکوین ایجاد میکند. استخراج غیرقانونی رمزارز حتی گاهی باعث اختلال در شبکه برق کشور هم شده است .
موانع و محدودیتها
در میان مزایا، معایبی نیز وجود دارد:
الف) نوسان شدید
بیتکوین دارای نوسانات قابلتوجهی است؛ بهطوریکه در لحظات بحرانی حتی سقوط بیش از ۷ درصدی را تجربه کرده است . چنین بیثباتی برای استفاده روزمره بهعنوان واحد پول رسمی مناسب نیست.
ب) زیرساخت فنی و توسعه
برای تبدیل بیتکوین به ارز رایج، نیاز به زیرساختهای گستردهای مانند کیفپولهای امن، سیستمهای پرداخت سراسری و آموزش عمومی است. در حالی که اینترنت و برق چندان پایدار نیستند، پروژههای جایگزین کمثمر باقی ماندهاند .
ج) تدوین و اجرای قوانین
اگرچه استخراج قانونی شد، اما صرافیها برای تبادل ریال-رمزارز باید تحت نظارت مستقیم بانک مرکزی عمل کنند. مسدودسازیهایی که در پایان ۲۰۲۴ اعمال شد، نمونهای از چالش نظارتی است . همچنین مباحث امنیتی و مالیاتی و فشارهای داخلی، باعث محدودیت عملکرد صرافیها در داخل شده است.
د) پذیرش و اعتماد عمومی
اگرچه جمعی از فریلنسرها و مشاغل کوچک بهدنبال دریافت بخشی از درآمد خود بهصورت BTC یا USDT هستند، اما برای جایگزینی رسمی باید اعتماد جامعتری میان عموم ایجاد شود. فقدان حمایت نخبگان یا رسانههای پرنفوذ مانعی بزرگ است .
تجربه جهانی بیت کوین
کشورهایی مانند ونزوئلا و زیمبابوه در مواجهه با تورم شدید به رمزارز روی آوردهاند و حتی السالوادور بیتکوین را به عنوان پول رسمی پذیرفته است . با این حال، این تجربهها نشان دادهاند که بدون زیرساخت مناسب و سیاستگذاری دقیق، مشکلاتی مانند پذیرش عمومی ناکافی، مشکلات فنی، و وابستگی به فناوری خارجی بهسرعت نمایان میشوند.
سناریوهای محتمل برای آینده ایران
برای استفاده از بیت کوین در ایران چه سناریوهایی وجود دارد؟
سناریوی اول: استفاده مکمل
در این مدل، بیتکوین بهعنوان پوششی در کنار ریال عمل میکند؛ برای مبادلات خارجی، سرمایهگذاری یا پوشش تورمی. این سناریو رایجترین حالت است و بهتدریج توسعه خواهد یافت، اما جایگزینی کامل توسط بیتکوین محتمل نیست.
سناریوی دوم: حوزههای محدود
بازارهای محدودی مانند آموزش، فناوری یا مشاغل آزاد میتوانند بخشهایی از اقتصاد خود را بر پایه رمزارز تعریف کنند. در این حالت یک اکوسیستم موازی شکل میگیرد که در آن ارز دیجیتال بهعنوان ابزار پرداخت جای میگیرد ولی نه بهطور عمومی.
سناریوی سوم: پذیرش رسمی
این سناریو به اصلاح عمیق در ساختار مالی و بانکی، تدوین قوانین جامع و توسعه زیرساختهای بانکی الکترونیکی نیاز دارد. با وجود چالشهای فنی و سیاسی، احتمال تحقق این سناریو در کوتاهمدت بسیار کم است.
نتیجهگیری؛ آینده با بیت کوین چگونه است؟
بیتکوین بهدلیل ویژگیهایی همچون مقاومت در برابر تورم، امکان انجام تراکنشهای بینالمللی و استقلال نسبی از ساختار بانکی، برای ایرانیان جذابیت دارد. با این حال، نوسان قیمتی، نیاز به تطبیق مداوم قوانین، محدودیتهای زیرساختی و فقدان اعتماد عمومی، موانع جدی برای جایگزینی رسمی آن با ریال ایجاد کردهاند.
در کوتاهمدت، مدل «استفاده مکمل» محتملترین مسیر است؛ بهویژه در حوزههایی مانند انتقال پول، فعالیتهای ارزی، یا تامین نیازهای خاص مالی. بیتکوین میتواند بهعنوان پوششی عمل کند که قدرت مالی افراد در مواجهه با تورم یا تحریم افزایش دهد، اما جایگزین کامل پول ملی، نیازمند تحولات بنیادی ساختاری در سازمانها، قوانین و زیرساختهاست.
دیدگاه