فراز و نشیب‌های صنعت چای ایران در هفتاد سال اخیر

جهت نجات چای ایران و ارتقاء این محصول سالم نیاز به عزم ملی است که امیدواریم این اراده در دولت جمهوری اسلامی ایران در سالی که مزین به سال اقتصاد مقاومتی، تولید و اشتغال می باشد، عملیاتی گردد.

سید عبدالله میرحسینی مقدم

مشاور فنی سازمان و صندوق چای کشور

چای ایرانی محصولی هویت دار است و در تاریخ معاصر ایران محمل اتفاق های مهمی بوده و از حمایت مصدق تا چالش های قبل و بعد از پیروزی انقلاب را در کارنامه عمرش تجربه کرده است.

نخستین منطقه ای که چای ایرانی در آن کشت شد زمینی در محله چای خانسر لاهیجان بود.

این اتفاق در سال ۱۲۸۰ هجری شمسی و به وسیله مرحوم  کاشف السلطنه ( پدر چای ایران ) به وقوع پیوست.

بعدها شخصی به نام بصیر التجار به دلیل مشغله های کاشف السلطنه در پایتخت  درسال های مشروطه، باغ چای او را در لاهیجان نگهداری کرد و با توجه به اینکه لاهیجان محل مناسبی برای پرورش این محصول بود نهال آن را  در منطقه تکثیر داد.

به گفته برخی از افراد محلی این چای فرآوری شده چنان مطبوع و خوش طعم بود که در میان جوامع شهری و روستایی آن دوره برای خود برندی شده بود و برای ترویج مصرف ، نیازی به تبلیغ نداشت.

به همین دلیل به وسیله بصیر التجار و سرمایه گذاران دیگر این محصول در برخی شهرهای شمالی از جمله تنکابن و فومنات تکثیر و باغ های زیادی احداث شد.

بعد از چند سال آن قدر این محصول مورد توجه دولت قرار گرفت که دولتمردان ترجیح دادند در همه محل ها برای کشت چای باغ های دولتی احداث کنند تا دولت از سود آن منتفع شود.

با افزایش تعداد باغ های چای و نیازبه فرآوری آن در حجم گسترده دولت کارخانه های متعددی را نیز برای این کار تأسیس کرد.

با رواج هر چه بیشتر چایکاری در لاهیجان حتی مردم عادی نیز در حیاط منزل خود نهال چای پرورش دادند با این توصیف اقتصاد منطقه تحت تاثیر چایکاری قرار گرفت.

سال های متوالی به همین منوال گذشت و مردم با امنیتی مالی و رفاهی که با تکیه به شغل چایکاری کسب کرده بودند وضعیت معیشتی مناسبی در منطقه همه گیر شد تا اینکه در شهریور سال ۱۳۲۰با شروع جنگ جهانی دوم هول و هراس در دل مردم به وجود آمد بطوری که انگیزه کشاورزان برای برداشت محصول به حداقل رسید و باغات چای رها شد.

تا سال ۱۳۳۰ که دکتر محمد مصدق بر روی کار آمد این وضعیت ادامه داشت و سرانجام با روی کارآمدن وی برخی از کشاورزان و چایکاران از وی در این باره کمک و حمایت خواستند.

اعتراض چایکاران به مصدق ازکسانی بود که با واردات گسترده چای بازار کشور را اشباع کرده بودند و همچنین از کسانی که با مصادره زمین های کشاورزان برای آنان محدودیت و رنج ایجاد کرده بودند. گفتنی است که مصدق  بعد از شنیدن گلایه های مردم از تاجران واردکننده چای وبرخی دیگر از عوامل دخیل در قدرت که سعی در نابودی این محصول داشتند دعوت کرد تا در مهمانی خانه او شرکت کنند . نخست وزیر وقت ایران با درایتی که داشت برای پذیرایی از مهمانان تدارک ویژه ای اندیشیده بود.

مصدق از محصول چای چایکاران شمالی کشور برای پذیرایی مهمانان استفاده کرد. عطر، طعم و رنگ ویژه و مطلوب این چای موجب تعریف و تمجید مهمانان از پذرایی دکتر مصدق شد و همین بهانه کافی بود تا مصدق موضوع اساسی و محوری مهمانی اش را مطرح کند. حمایت از چایکاران ایرانی وکاهش واردات چای به کشور. از آن پس مصدق دستور داد که باید از چای ایرانی حمایت شود و به جای اینکه سرمایه را به دست خارجیان بسپارند. بیشتر حامی کشاورزان داخلی باشند و به تولید ملی خود بها دهند تا چای در داخل توسعه یابد.

بعدها سازمان چای فعلی به وجود آمد و برای حمایت از تولید کنندگان بخشنامه ای ابلاغ شد که براساس آن هر تاجری که در تجارت چای فعال بود به ازای خرید یک کیلوگرم چای ایرانی می توانست حواله واردات یک کیلو و۲۰۰ گرم چای از وزارت خانه دریافت کند.

با این تدبیر تا مدت ها حتی یک کیلوگرم چای در کارخانه ها باقی نمی ماند وهمه چای کشاورزان به فروش می رفت.

دولت در این دوره برای حمایت از چایکاران مساعده پرداخت می کرد. این مساعده ها بهره بانکی نداشت. بازپرداخت این کمک های مالی نیز براساس روشی انجام شد که کشاورز را در مضیقه قرا ندهد هر ۱۵ روز یک بار و درست در زمان چیدن و فروش محصول چای باغات دولت همزمان با خرید محصول بخشی از مساعده را از حساب چایکاران کم می کرد .

کنکاشی بر وضعیت مدیریتی چای قبل و بعد از انقلاب

– تولید چای در کشور با عنایت به دیم بودن مساحت زیادی از باغات چای ، تابع شرایط اقلیمی است . بطور میانگین میزان تولید چای کشور درشرایط حاضر، حدود ۲۵- ۲۰ هزار تن چای خشک میباشد . ایران با جمعیتی حدود یک درصد جمعیت جهان با مصرف سالیانه حدود ۱۱۰ هزارتن چای خشک، ۵ درصداز مصرف کل چای جهان را به خود اختصاص داده است. این در حالی است که ایران در گروه کشورهای مصرف کننده عمده چای سیاه در جهان قرار دارد و مصرف سرانه آن حدود چهار برابر بیشتر از میانگین جهانی است.

چای ایران از نوع هیبرید چینی آسامی بوده که در مناطق معتدله بعمل می آید و جزء چایهای با کیفیت از نظر عطر و طعم در دنیا است ولی از نظر رنگ دهی، ۶۵-۶۰ درصد رنگ چایهای مناطق گرمسیری را دارا می باشد. همچنین چای ایران بدلیل عدم استفاده از هر گونه سموم دفع آفات نباتی در کلیه مراحل تولید، از خالص ترین و سالمترین چای های دنیا می‌باشد.

وضعیت مدیریت و تولید چای

 

الف قبل از انقلاب

تا سال ۱۳۳۷ دولت با نام شرکت چای وزارت دارایی و شرکت چای سازمان برنامه نوعی مباشرت در کار چای داشت . درسال ۱۳۳۷ به منظور حمایت بیشر از چایکاران ، تولید کنندگان ومصرف کنندگان، سازمان چای در وزارت گمرکات و انحصارات آن زمان تاسیس گردید . هر چند این سازمان در طول فعالیت ۴۵ ساله خود بارها تغییر و تحول یافت ولی نظام تولید و بهره برداری چای کشور تحت نظارت مستقیم این سازمان قرارداشت. تا قبل از انقلاب دولت تعدادی از کارخانجات بخش دولتی وخصوصی را ( بصورت اجاره ) دراختیار داشت وچایهای کیفی مرغوب را به قیمت مناسب خریداری می نمود و چای های غیرقابل قبول این کارخانجات را کارخانه های خصوصی به قیمت پایین تر خریداری می کردند ولی کیفیت چای تولید شده در کارخانجات تحت اختیار دولت بمراتب بالاتر از کارخانجات خصوصی بود . دولت قبل از انقلاب چای داخلی را بصورت خالص یا اختلاط با چای خارجی ، بدون واسطه یا از طریق تجار به بازار داخلی عرضه می کرد . همچنین صادرات نیز در بسته های چوبی و با وزنهای متفاوت برای بازارهای خارجی ارسال می شد بطوریکه هیچگونه مشکلی برای تولید کننده و مصرف کننده وجود نداشت و حتی از محل درآمدهای حاصل ، به بودجه عمومی دولت نیز کمک می شد .

ب : بعد از انقلاب

ب- ۱: وضعیت تولید ومدیریت چای پس از انقلاب تا سال ۱۳۷۹ ( قبل از اجرای طرح اصلاح ساختار چای)

بعد از انقلاب بعلت شرایط خاص ، تولید وتوزیع چای در انحصار کامل دولت قرار گرفت . در طی این سالها دولت با اجاره کلیه کارخانجات چایسازی بخش خصوصی،  بهمراه کارخانجات دولتی ، انحصار خرید برگ سبز و چای خشک را بعهده گرفت. سازمان چای تا سال ۱۳۷۰ در اختیار وزارت بازرگانی بود وبا سیاست اختلاط چای خارجی وداخلی ، هیچگونه مشکلی در تولید و عرضه چای وجود نداشت . از سال ۱۳۷۰ با شعار سیاست خودکفائی در بخش چای ، سازمان چای از وزارت بازرگانی منتزع و به وزارت کشاورزی وقت ملحق شد.  سیاستهای متخذه این وزارتخانه منجر به ارتقاء کمی چای بدون توجه به کیفیت آن شده و این عمل سبب گردید چای بی کیفیت داخلی به تنهایی قابلیت فروش نداشته و روز به روز درصد اختلاط چای خارجی به آن بیشتر گردیده تا جائیکه چای داخلی وخارجی بصورت جداگانه به فروش رسید و ازطرفی ذائقه مصرف کنندگان نیز به مصرف چای خارجی گرایش پیدا نمود. این عوامل و همچنین عدم افزایش بهای برگ سبز نسبت به سایر محصولات کشاورزی وافزایش تورم ، سبب روی آوردن کشاورزان به تولید کمی بمنظور کاهش جبران درآمد حاصله شد و در نتیجه باعث افت شدید کیفیت چای داخلی گردید. با عنایت به عوامل مذکور ونیز غیر رقابتی بودن نظام تولید وبهره برداری چای کشور و عدم استفاده از فن آوری نوین در کارخانجات چایسازی سبب انباشت تدریجی حدود ۸۰ هزار تن چای سنواتی در انبارها شد. لذا دولت ناچار شد طرح اصلاح ساختار تشکیلاتی چای کشور را در اسفند ۱۳۷۸ تصویب واز اوایل ۱۳۷۹ همزمان با شروع دوره بهره برداری جهت اجراء ابلاغ نماید.

ب – ۲ : وضعیت مدیریت چای در دوره پنج ساله اجرای طرح اصلاح ساختار چای ( تا سال ۱۳۸۴)

 

با شروع اجرای طرح در اوایل سال ۱۳۷۹ ، موفقیت نسبی در افزایش کیفیت برگ سبز و چای خشک تولیدی حاصل گردید ولی در ادامه همان سال ، بعلت مشکلات طرح در اجرا عدم ایجاد زمینه های فرهنگی واجرای یکباره آن وعدم اجرای بعضی از بندهای اساسی آن ( از قبیل بند ۶ مبنی بر خرید چای خشک کیفی نا فروش مانده کارخانجات به قیمت کارشناسی حداکثر تا سه ماه ) وعدم استقبال تجار داخلی از خرید چای خشک تولیدی با کیفیت، عدم توجه به اصل مهم بهزراعی باغات وتزلزل مدیریت متولی چای، از ابتدا این طرح با شکست مواجه گردید . همچنین چایکاران متضرر گردیده و مدیران کارخانجات چای نیز بعلت عدم توفیق در فروش چای تولیدی خود موفقیتی کسب ننموده که حاصل آن، ورود سالیانه دهها هزار تن چای خارجی بصورت قاچاق وانباشت بیش از ۱۲۰ هزار تن چای خشک کارخانجات در انبارها ومقروض شدن مدیران کارخانجات بالغ بر یکصد میلیارد تومان به سیستم بانکی گردید. درسال ۱۳۸۳ دولت جهت جلوگیری از بحرانهای سیاسی و به بهانه احیاء و بهسازی باغات چای شمال، پرداخت کمک بلاعوض به چایکاران را بمدت پنج سال تصویب و اجرا نمود. ولی حاصل اجرای یکساله این طرح با پرداخت هفتصد هزار تومان در هر هکتار در سال اول اجرای طرح، رهاسازی، تخریب و تغییر کاربری باغات و بسته شدن کارخانجات چای و بحرانهای منطقه ای بود. لذا دولت درصدد تهیه طرحی برای جلوگیری از این بحران در نیمه دوم سال ۱۳۸۳ برآمد اما در نهایت مجلس در اواخر اسفند سال ۱۳۸۳ دولت را براساس بند « ب » تبصره « ۷» قانون برنامه مکلف به خرید تضمینی برگ سبز وچای خشک نمود.

 

وضعیت تولید چای طی سالهای ۸۸- ۸۴  ( واگذاری خرید تضمینی به سازمان تعاون روستایی کشور )

 

شورای اقتصاد پس از رایزنی های گوناگون و طولانی مدت در اردیبهشت ماه سال ۱۳۸۴ و همزمان با شروع دوره بهره برداری، مباشرت خرید برگ سبز وچای خشک را به سازمان تعاون روستایی کشور واگذار نمود. سازمان تعاون روستایی علی رغم عدم آمادگی در انجام امر فوق ( بدلیل نداشتن امکانات، نیروی انسانی ماهر و نداشتن هیچگونه تجربه در این زمینه ) ، با توجه به حساسیت زمانی با تمام توان در کمترین زمان ممکن وارد عمل شد و از همان ابتدای کار با دو مشکل اساسی مواجه بود:

الف ) عدم همکاری کارکنان اداره کل چای شمال که پس از انحلال سازمان چای، نیروهای آن در آستانه بازخریدی بوده و هیچگونه امنیت شغلی نداشتند که لاجرم باید از وجود آنها استفاده می شد.

ب ) عدم رغبت کارخانجات به عقد قرارداد با سازمان تعاون روستایی :

ولی باتوجه به تصمیمات جلسات کمیته بند « ۸» مصوبه شورای اقتصاد و رفع پاره ای از موانع و مشکلات، تدریجاً کار خرید ادامه یافت.

در گیلان تعدادی از کارخانجات بصورت کارمزدی ( تیپ ۱) و بالغ بر یکصدو سی کارخانه بصورت خرید برگ سبز  ( تیپ ۲) با سازمان تعاون روستایی عقد قرارداد نموده و این روش تا سال ۱۳۸۸یعنی تشکیل مجدد سازمان چای کشور ادامه یافت.

طی ۵ سال خرید تضمینی توسط سازمان تعاون روستایی ( ۸۸-۸۴) حدود ۱۴۸ هزارتن چای خشک تولید گردید که ۵۰% آن به فروش نرسید که متأسفانه در انبارهای سازمان تعاون روستائی انباشته شد.

تولید برگ سبز و چای خشک به همراه خرید تضمینی:

روند تولید برگ سبز چای از سال ۱۳۷۰ لغایت ۱۳۹۵ و همچنین مقایسه افزایش درصد تجمعی قیمت خرید تضمینی به همراه نرخ تورم از سال ۵۸ لغایت ۹۵ بطور خلاصه در نمودارهای زیر آمده است:

توضیح: در سال ۱۳۸۳ به علت انحلال سازمان چای خرید تضمینی برگ سبز چای صورت نگرفته است.

وضعیت تولید چای از سال ۸۸ ( زمان تشکیل مجدد سازمان چای) تاکنون:

پس از تشکیل مجدد سازمان چای کشور درسال ۱۳۸۸ که نیاز مبرم واساسی این محصول استراتژیک شمال کشور بود مجدداً خرید تضمینی برگ سبز چای ازطریق سازمان چای کشور انجام شد. اما درسال ۹۳ تحول اساسی در چای صورت گرفت. یکی پرداخت وام به زراعی به چایکاران و آن هم بدون بهره و بازپرداخت دراز مدت یعنی دو سال اول تنفس  و بازپرداخت از سال ۹۶ بمدت ۳ سال میباشد . که جمعاً حدود ۱۵۰ میلیارد ریال بین ۲۳۲۶۹ نفر چایکار پرداخت گردید . تحول دیگری که در چای صورت گرفته تشکیل صندوق حمایت از توسعه صنعت چای کشور با سرمایه اولیه بالغ بر ۸۶ میلیارد ریال که ۴۹% آن دولتی و۵۱% آن خصوصی ( چایکاران ، کارخانه داران وتجار ) میباشد که خوشبختانه دولت کل قدرسهم چایکاران را تقبل کرده و حدود ۴۵ هزار نفر چایکار و ۷۰ کارخانه دار تاکنون عضو (سهامدار) صندوق چای میباشند و صندوق چای درخصوص پرداخت تسهیلات کم بهره به اعضاء ( کارخانه دار ، باغدار ) قدم های خوبی را در سال های  ۹۴ ، ۹۵ و پائیز ۹۶ برداشته است . و این امر کماکان ادامه دارد . نمایه آماری صندوق حمایت از توسعه صنعت چای در جدول زیر آمده است.

جدول ۱) نمایه آماری صندوق حمایت از توسعه صنعت چای از بدو تشکیل لغایت پائیز ۹۶

زمان تشکیل مجمع موسس صندوق۲۵ اسفند ۱۳۹۳
سرمایه اولیه صندوق۸۶ میلیارد ریال
تعداد چایکاران عضو۴۵۶۹۰ نفر
تعداد کارخانه های عضو۷۰ کارخانه
سرمایه فعلی صندوق۵۶۰ میلیارد ریال
مقدار وام پرداختی به چایکاران۲۶۵ میلیارد ریال
مقدار وام پرداختی به کارخانه ها۸۲ میلیارد ریال

جدول زیر که مربوط به مقایسه عملکرد سازمان چای کشور بین سال ۱۳۹۲ تا  ۱۳۹۵ می باشد، نشان می دهد که سازمان چای عملکرد قابل قبولی از سال ۹۲ به بعد در ارتقاء چای داشته است که بطور خلاصه  در جدول زیر به وضوح قابل لمس می باشد.

جدول ۲) مقایسه عملکرد سازمان چای کشور بین سال  ۱۳۹۲ تا  ۱۳۹۵

عنوانسال ۱۳۹۲سال ۱۳۹۵درصد رشد
تولید برگ سبز چای۸۰.۴ هزار تن۱۳۹.۳ هزار تن۷۳.۳ درصد افزایش
میانگین قیمت تضمینی۸۱۵۰ ریال۱۶۹۷۱ ریال۱۰۸ درصد افزایش
درآمد چایکاران۶۹۷ میلیارد ریال۲۳۴۰ میلیارد ریال۲۳۴ درصد افزایش
مساحت باغ های فعال۱۷۵۰۰ هکتار۲۱۵۰۰ هکتار۲۲.۸ درصد افزایش
واردات چای۹۰ هزار تن۸۰ هزار تن۱۱ درصد کاهش
پرداخت وام به چایکاران و کارخانجات۰۳۱۰ میلیارد ریالدر سال ۱۳۹۲ وامی پرداخت نشد.
سرمایه گذاری در صنعت چای۲۰ میلیارد ریال۱۹۰ میلیارد ریال۸۵۰ درد افزایش
ضریب خودکفایی۱۶ درصد۲۸ درصد۱۲ درصد افزایش
فروش چای خشک داخلی۱۹ هزار تن۳۱ هزار تن۶۳ درصد افزایش

کلام آخر:

 

برای نجات و ارتقاء صنعت چای کشور بایستی این موارد مدنظر قرار گیرند:

۱- اجرای عملیات به زراعی ( انواع هرس ها، آبیاری تحت فشار، مکانیزاسیون، مبارزه با آفات و بیمارها و علف های هرز و … ) در باغ های چای طی یک برنامه تدوین شده با نظارت و هدایت فنی سازمان چای کشور و با حمایت مالی صندوق چای.

۲- جایگزینی بوته های قدیمی و کم بازده با نهال های اصلاح شده در راستای احیاء باغ های چای با نظارت فنی سازمان چای و سایر سازمان های ذیربط و حمایت مالی صندوق چای.

۳- تعیین مساحی واقعی باغ های چای کشور از طریق سیستم ماهواره ای.

۴- برنامه ریزی درازمدت در راستای توسعه سطح زیرکشت در جنگل های مخروبه و نیمه مخروبه، در شمال کشور سطحی حدود ۸۰۰۰ هکتار از این جنگل ها  وجود دارد که می توان در یک برنامه درازمدت آنرا بصورت مجتمع باغ و کارخانه با نظارت فنی سازمان چای و حمایت مالی صندوق چای ساماندهی کرد.

۵- تعیین عادلانه قیمت برگ سبز چای هر ساله براساس هزینه های تولید، تورم سالیانه و سود متعارف قبل از شروع عملیات بهزراعی  در فصل زمستان و اعلان از طریق رسانه های ارتباط جمعی به چایکاران جهت دلگرمی آنان در تولید بهینه چای و با حمایت مالی صندوق چای.

۶- تجهیز و نوسازی کارخانجات چایسازی ( اتوماسیون) از قبیل تجهیز آزمایشگاه ها با جذب  کادر فنی، بهداشتی کردن کارخانجات چایسازی و … در راستای تولید چای خشک استاندارد و کیفی با نظارت فنی سازمان چای و حمایت مالی صندوق چای.

۷- برنامه ریزی در راستای اجرای برنامه های آموزشی و ترویجی برای چایکاران، مدیران و کارشناسان و کارگران فنی کارخانجات چایسازی از طرف سازمان چای و با حمایت مالی صندوق چای.

۸- اتخاذ سیاست های اصولی و عملی آنی درخصوص چای خشک های سنواتی موجود در انبارها به منظور فروش چای قابل شرب و امحاء چای غیرقابل شرب بصورت استخراج کافئین، تولید کمپوست و … .

۹- نظام مند کردن واردات چای خشک خارجی توسط تجار مجاز به کسر کل تولید شده داخلی تا سقف حداکثر ۱۱۰ هزار تن ( کل مصرف سالیانه کشور) مشروط به اختلاط با چای داخلی و یا فروش خالص آن بدون اختلاط.

۱۰- جلوگیری عملی و قانون مند از قاچاق چای خارجی و اعمال قوانین تعزیراتی برای متخلفین این امر که اجرای آن بایستی در رأس امور باشد.

۱۱- افزایش سرمایه صندوق چای با توجه به اینکه در حال حاضر تنها بازوی مالی سازمان چای، صندوق می باشد. سرمایه فعلی ۵۶ میلیارد تومان با ۷۰ باب کارخانه و حدود ۴۵ هزار چایکار سهامدار بوده که به هیچ وجه تکافوی تسهیلات لازم برای سهامداران نمی باشد. بایستی حداقل سرمایه اولیه  صندوق حدود ۴۰۰ میلیارد تومان ارتقاء یابد تا بتوانیم جوابگوی تمامی مشکلات عدیده چای در باغ و کارخانه و تجارت ( بازرگانی ) باشیم.

در پایان جهت نجات چای ایران و ارتقاء این محصول سالم نیاز به عزم ملی است که امیدواریم این اراده در دولت جمهوری اسلامی ایران در سالی  که مزین به سال اقتصاد مقاومتی، تولید و اشتغال می باشد، عملیاتی گردد. وگرنه در مقابل خدا و نسل های آینده مسئولیم. والسلام.

 

Share